به گزارش گروه خبری بویانت؛ اگرچه زندگی در دنیا فرصتی برای انجام اعمال نیک است، اما فرایند رشد معنوی و تکامل در این مرحله به پایان نمیرسد. عالم برزخ نیز بستری را برای مؤمنان فراهم میآورد تا هر فرد به نسبت ایمان و اعمال نیک خود در این دنیا، به درجات بالاتری دست یابد. در واقع، با وجود اینکه در عالم برزخ امکان انجام عبادات و کارهای نیک وجود ندارد، خداوند متعال این فرصت را برای مؤمنان قرار داده تا در آن عالم و پیش از قیامت مرحله به مرحله رشد کنند؛ هرچند که میزان رشد و تکامل هر فرد به نسبت اعمال نیک و خداپسندانهاش در دنیا بستگی دارد.
حجتالاسلام رضا محمدی، محقق قرآنی و پژوهشگر دینی در این گفتوگو به بررسی شرایط رشد و کمال در عالم برزخ و ویژگیهای آن پرداخته است. این محقق دینی توضیح میدهد که همه مؤمنان و افرادی که در دنیا به کارهای خیر مشغول بودهاند، در برزخ در حال تکامل هستند. به همین دلیل، هرچه فردی در این دنیا بیشتر عمل کند و رشد نماید، در عالم برزخ نیز به همان اندازه سرعت رشد و تکامل بیشتری خواهد داشت.
به همین دلیل، یکی از علل اصلی غبطه خوردن افراد به یکدیگر، همین سرعت رشد و تکامل و بهرهمندی از نعمتهای ابدی است. در حقیقت، پرتو عنایتها و لطفهای خداوند بر مؤمنان میتابد و هر کسی که در این دنیا توشه پربارتری داشته باشد، در آن عالم نیز رشد بیشتری خواهد داشت و با سرعتی متناسب با رشد خود در این دنیا، به بارگاه قدس الهی نزدیکتر میشود.
به نسبت همین نزدیکی به درگاه الهی نیز از نعمتهای بیشتری بهرهمند میشود. باید توجه داشت که نعمتهای آن عالم بسیار بالاتر و دلپذیرتر از لذتها و نعمتهای دنیوی هستند. به حدی که ما در این دنیا نمیتوانیم بهطور عادی آن لذتها و نعمتهای ابدی را درک کنیم. بنابراین، باید هر چه بیشتر توشه پربارتری از دنیا برداریم تا دچار پشیمانی بینهایت نشویم.
رشد و تکامل در برزخ
یکی از سؤالاتی که در مورد عالم برزخ مطرح میشود این است که واقعاً ارواح انسانها در آنجا به چه کاری مشغول هستند؟
باید بدانیم که اگر در دنیا کارهای خیر انجام دهیم، پرونده اعمال ما در همین جا بسته میشود و پس از مرگ دیگر نمیتوانیم توشهای از دنیا برداریم. همانطور که در اینجا میتوانیم کار خیر انجام دهیم، اختیار داریم که مرتکب گناه نیز بشویم. گناهان و خیرات مختص به این دنیا هستند و ارتباطی با عالم برزخ ندارند، زیرا این دنیا دار تکلیف است و ما در این مرحله اختیار داریم و بر اساس اختیار و آزادی عمل خود میتوانیم هر کاری را انجام دهیم.
اما پس از اینکه از دنیا برویم، دیگر اختیار و آزادی عمل از ما سلب میشود و هیچ تکلیفی بر عهده ما نیست. البته این موضوع طبق برخی روایات مخصوص به انسانهای گناهکار است.
به این معنا که همه مؤمنان و افرادی که در دنیا به کارهای خیر مشغول بودهاند، در حال تکامل هستند. هرچه فردی در این دنیا بیشتر عمل کند و رشد نماید، در عالم برزخ نیز به همان اندازه سرعت رشد و تکامل بیشتری خواهد داشت. به همین دلیل، یکی از علل اصلی غبطه خوردن افراد به یکدیگر، همین سرعت رشد و تکامل و بهرهمندی از نعمتهای ابدی است.
در واقع، پرتو عنایتها و لطفهای خداوند بر مؤمنان میتابد و هر کسی که در این دنیا توشه پربارتری داشته باشد، در آن عالم نیز رشد بیشتری خواهد داشت و با سرعتی متناسب با رشد خود در این دنیا، به بارگاه قدس الهی نزدیکتر میشود. به نسبت همین نزدیکی به درگاه الهی نیز از نعمتهای بیشتری بهرهمند میشود.
باید به این نکته توجه کنیم که نعمتهای آن عالم بسیار بالاتر و دلپذیرتر از لذتها و نعمتهای دنیوی هستند. به حدی که ما در این دنیا نمیتوانیم بهطور عادی آن لذتها و نعمتهای ابدی را درک کنیم. بنابراین، باید هر چه بیشتر توشه پربارتری از دنیا برداریم تا دچار پشیمانی بینهایت نشویم.
تأثیر اعمال خیر در برزخ
برای این رشد در عالم برزخ، آیا باید اعمال خاصی را انجام دهیم؟
بله. اما این اعمال مربوط به این دنیا هستند و به برزخ ارتباطی ندارند. در حقیقت، عالم برزخ برای عبادت و کارهای خیر نیست، زیرا اصلاً اسباب و لوازم تکلیف و مسئولیتی در آنجا وجود ندارد. با این حال، ما با کارهای خیر و عبادتهایمان میتوانیم مسیر بهرهمندی از نعمتهای عالم پس از مرگ را هموار کنیم و در عین حال امکان رشد و تکامل بیشتری را فراهم نماییم.
هر کسی به قدر عبادتها و اعمال نیک و خداپسندانه خود از نعمتهای آن عالم بهرهمند میشود و همچنین رشد و تکامل سریعتری نسبت به سایرین خواهد داشت.
نعمتهای معنوی متناسب با خیرات انسان است
آیا این موضوع در آیات قرآن کریم نیز مورد تأکید قرار گرفته است؟
بله. خداوند متعال در آیات متعددی به رشد و تکامل و بهرهمندی انسانهای خیر و مؤمن در عالم بعد از مرگ اشاره فرموده است. به عنوان مثال، در سوره مبارکه مریم میفرماید: «لَا یسْمَعُونَ فِیهَا لَغْوًا إِلَّا سَلَامًا وَ لَهُمْ رِزْقُهُمْ فِیهَا بُکرَةً وَ عَشِیا؛ در آن جا هرگز گفتار لغو و بیهودهای نمیشنوند؛ و جز سلام در آن جا سخنی نیست؛ و هر صبح و شام، روزی آنان در بهشت مقرّر است.»
طبق این آیه، بهشتیها هرچه بخواهند هر صبح و شام به آنها داده میشود. اما منظور از این نعمتها چیست؟ آیا شباهتی با نعمتهای دنیوی دارند؟
منظور از موهبتها و نعمتهایی که هر صبح و شام به انسانها در بهشت داده میشود، هم نعمتهای مادی است و هم نعمتهای معنوی. هر بار نیز آنها به مراتب بالاتری میرسند و رشد کمال را تجربه میکنند. حدیثی از رسول خدا صلیالله علیه و آله در این باره عنوان شده مبنی بر اینکه آن حضرت فرمودهاند: «و تاتیهم طرف الهدایا من الله تعالی لمواقیت الصلاه التی کانوا یصلون فیها فی الدنیا، تسلم علیهم الملائکه؛ هدایای ویژه و جالب از سوی خداوند بزرگ در اوقاتی که در دنیا نماز میخواندند به آنها میرسد و فرشتگان به آنها سلام و درود میفرستند.»
توجه کنید که نبی مکرم اسلام صلوات الله علیه فرمودهاند هر زمان که آنها در دنیا نماز میخواندند، به آنها نعمت داده میشود. این نکته نشاندهنده تأثیر نماز و عبادت خداوند متعال در بهرهمندی از نعمتهای بهشتی است.
همچنین آن حضرت در حدیث دیگری فرمودهاند: «و الذی انزل الکتاب علی محمد (ص) ان اهل الجنة لیزدادون جمالا و حسنا کما یزدادون فی الدنیا قباحة و هرما: سوگند به خدایی که قرآن را بر محمد (ص) نازل کرده اهل بهشت (هر قدر زمان بر آنها میگذرد) جمال و زیباییشان بیشتر میشود آن گونه که در دنیا با گذشت زمان زشتی و پیری آنها افزایش مییافت.»
منظور از روز و شب در بهشت چیست؟
یک سؤال دیگر در آیه شریفه ایجاد میشود، این است که آیا در بهشت شب و روز وجود دارد که خداوند فرموده نعمتها هر صبح و شام به آنها داده میشود؟
دقت کنید که بهشت کانون روشنایی و نور است و از این منظر در بهشت شب و روزی وجود ندارد. بلکه انسانها در بهشت همیشه در نور و روشنایی به سر میبرند. البته این نور در حال کم و زیاد شدن است و با نوسانهای آن نور اهل بهشت متوجه گذران شب و روز میشوند.
به عبارت دیگر، از آیات قرآن کریم مشخص میشود که افراد در بهشت هر چه بخواهند، برای آنها حاضر و آماده خواهد بود. اما نعمتهای ویژهای وجود دارد که فقط در زمانهای معینی به آنها داده میشود. اینها نعمتهای مخصوص و ویژهای هستند که علاوه بر نعمتهایی که دائماً در دسترس آنها قرار دارد، در زمانهای مشخصی به آنها داده میشود. البته ماهیت آنها را نمیتوانیم با مادیات دنیوی بسنجیم و درک کنیم.
بهشت برزخی
با این توضیحات آیا درست است نتیجه بگیریم که بهشت برزخی، فرصتی برای تکامل انسانهای مؤمن است؟
بله، به واقع بهشت در عالم برزخ موقعیتی را برای انسانهای مؤمن و خداشناس فراهم میآورد تا بتوانند در پرتو نعمتهای الهی قرار بگیرند، هم از نعمتهای بهشتی بهرهمند شوند و هم سیر و تکامل و رشدی داشته باشند تا در قیامت که مورد حساب نهایی قرار میگیرند، موفقتر بوده و از سعادت بیشتری برخوردار شوند.
یکی از آیاتی که به این موضوع اشاره میکند، آن است که خداوند متعال فرموده است: «إِنَّا أَنشَأْنَاهُنَّ إِنشَاء؛ ما آنها را آفرینش نوینی بخشیدیم.»
در برخی از تفاسیر نوشته شده این جمله ممکن است اشارهای به همسران انسانهای مؤمن در این دنیا باشد که خداوند متعال از کرم و لطف خود در آن عالم آفرینش تازهای به آنها میدهد و همه آنها در نهایت شادابی، جوانی و تازگی در ظاهر و باطن وارد بهشت میشوند. زیرا طبیعت آن بهشت تکامل و خروج از هر نوع عیب و نقص است.
تفاوت در مراتب انسانها